Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku na północy Polski to niezwykle imponująca kolekcja wiejskich domów, ich wnętrz i wyposażenia. Jest to ogromny park o powierzchni trzydziestu pięciu hektarów, w którym można spacerować, od czasu do czasu zaglądając do wnętrza budynku. Choć wszystkie domy i inne budynki zostały przeniesione do parku z innych lokalizacji, ma się wrażenie, że jest się w wiosce z własnym kościołem, szkołą i domami rzemieślników. Spacerując po parku, należy jednak pamiętać, że domy tam zgromadzone należały do zamożniejszych rodzin wiejskich. Miejsce to jednak pokazuje, jak miejscowa ludność żyła w tym rejonie Polski (w jej aktualnych granicach) sto, czy dwieście lat temu.

Na terenie parku

Park, założony w 1969 roku, ma swoje korzenie na początku XX wieku, kiedy pojawił się pomysł zachowania ludowej architektury Prus Wschodnich. W latach 1938–1942 muzeum podjęło się skomplikowanego zadania przeniesienia charakterystycznych budynków z Prus Wschodnich do Olsztynka. Pomimo licznych trudności, udało się przetransportować 12 obiektów, co dało początek unikalnej kolekcji muzeum. Po II wojnie światowej, w 1950 roku, rozpoczęto prace konserwatorskie, zabezpieczając obiekty we współpracy z konserwatorem zabytków. Kolejna rozbudowa miała miejsce pod koniec lat 50. Z biegiem lat muzeum nieustannie się rozwijało, wzbogacając swoje zbiory o nowe obiekty i artefakty.

Zbiory kultury materialnej i sztuki ludowej Muzeum Budownictwa Ludowego liczą ponad 14 000 eksponatów, oferując wszechstronny obraz dziedzictwa kulturowego regionu. Kolekcje muzealne rozmieszczone są w 80 przeważnie drewnianych obiektach wiejskiej architektury – zarówno większych, jak i mniejszych – o zróżnicowanych funkcjach, formach i konstrukcjach. Obejmują one budynki mieszkalne i sakralne, a także zagrody i obiekty przemysłowe.

Większość obiektów pochodzi z połowy XIX wieku. Od lat 70. XIX wieku cegła stawała się coraz powszechniejszym materiałem budowlanym. Wcześniej domy wznoszono z drewna sosnowego, stosując konstrukcje zrębowe (wieńcowe) lub szkieletowe (ryglowe). W konstrukcji wieńcowej centralnym elementem budynku jest pionowy słup zwieńczający, który podtrzymuje ciężar dachu. Słup ten łączy się z poziomą belką zwaną jętką, spinającą górne końce przeciwległych krokwi, stabilizując całą konstrukcję dachową. Z kolei konstrukcja szkieletowa, znana również jako budownictwo ryglowe, to metoda, w której drewniany szkielet budynku jest widoczny z zewnątrz, tworząc charakterystyczny „szkielet” architektoniczny. Przestrzenie między elementami drewnianymi wypełniano zazwyczaj cegłą, gliną, tynkiem lub plecionką oblepioną gliną. Tak więc, tylko część konstrukcji wykonana jest z widocznego drewna, pełniącego zarówno funkcję dekoracyjną, jak i nośną.

Kilka spośród wielu domów zgromadzonych w parku.

Wnętrza

Obiekty prezentowane w Muzeum Budownictwa Ludowego, usytuowanym na rozległym terenie o powierzchni trzydziestu pięciu hektarów, pochodzą z obszarów należących do Prus Wschodnich w czasie powstania muzeum w 1913 roku. Ich źródłem są regiony Warmii, Mazur, Powiśla, tzw. Małej Litwy oraz Sambii. Trzy pierwsze obecnie znajdują się w granicach województwa warmińsko-mazurskiego w Polsce, natomiast Mała Litwa obejmuje tereny wschodniej części Republiki Litewskiej oraz północnej części obwodu kaliningradzkiego. Sambia z kolei położona jest w obrębie obwodu kaliningradzkiego. Budynki zostały przeniesione lub zrekonstruowane po II wojnie światowej. W muzeum znajdują się również obiekty pochodzące spoza wyżej wymienionych regionów.

W zrekonstruowanych budynkach prezentowane są tradycyjne metody pracy oraz wiejskie obrzędy z XIX i XX wieku. Autentyczność krajobrazu kulturowego dodatkowo podkreślają zwierzęta gospodarskie, przydomowe ogrody oraz tradycyjne uprawy. Na terenie muzeum odwiedzający mogą spotkać konie, kozy oraz owce rasy Skudde – uznawane za najstarszą z udomowionych nordyckich ras owiec. Owce Skudde zostały wyhodowane w Prusach Wschodnich i występowały od północnej Litwy aż po Kaszuby. Szczególną popularnością cieszyły się na Warmii i Mazurach. Podczas II wojny światowej rasa ta niemal całkowicie wyginęła. Obecnie owce Skudde swobodnie spacerują po terenie muzeum – można je zobaczyć między domami, w tym również w jednym z gospodarstw zrekonstruowanych na terenie skansenu (widoczne są m.in. w drzwiach jednego z budynków na jednym ze zdjęć powyżej).

Narzędzia i sprzęty prezentowane we wnętrzach domów

Zaraz po przejściu przez bramę skansenu mogliśmy swobodnie spacerować po całym terenie – bez pośpiechu, bez wyznaczonej trasy. Co ciekawe, można było tam zostać nawet dłużej niż do oficjalnej godziny zamknięcia parku. Teren jest monitorowany (kamer jest sporo, więc można czuć się bezpiecznie), jednak z tego co widzieliśmy, nie ma już na jego terenie obsługi. Jeśli wychodzi się później, wystarczy po prostu od środka otworzyć małe drzwiczki przy głównej bramie.

Mazury to region, który zachwyca swoją naturą – lasami, jeziorami, spokojem. To także miejsce z bogatą historią – pełne krzyżackich zamków i starych drewnianych kościółków. Muzeum Budownictwa Ludowego było dla mnie miłym zaskoczeniem. Nie spodziewałam się, że to miejsce tak mnie wciągnie. Z jednej strony można tam poczuć ducha przeszłości – podpatrzeć, jak kiedyś żyli ludzie, jak pracowali, czym się otaczali. Z drugiej – to po prostu świetne miejsce, żeby odpocząć, złapać oddech i na chwilę oderwać się od codziennego zgiełku. Cisza, drewniane domy, zwierzęta przechadzające się między zagrodami… Naprawdę wyjątkowa atmosfera. Jeśli będziecie kiedyś w okolicy – bardzo polecam tam zajrzeć.